Stara crkva Svetog Marka nestala u plamenu 1941: Zvali je "grobljanska", u njoj je u tajnosti sahranjen kraljevski par, a onda su je Nemci uništili
Beograd i Srbija od 6. do 17. aprila obeležavaju godišnjicu nemačkog napada 1941. godine i početak Drugog svetskog rata u Jugoslaviji, kada nas je Hitlerova Nemačka bez objave rata surovo napala.
U bombardovanju Beograda 1941. poginulo je najmanje 2.274 ljudi (procene idu do 4.000). Porušeno je 627 zgrada, veoma oštećeno 1.601, delimično oštećeno 6.829 zgrada (uključujući deo zgrade Starog dvora). Najznačajniji spomenik kulture, Narodna biblioteka sa 350.000 knjiga, uništena je već prvog dana bombardovanja.
Bombardovani su beogradska elektrana, Glavna pošta, Ministarstvo vojske i mornarice, zgrada Vrhovne komande, zgrada Vojne akademije, Kraljev dvor na Dedinju, kasarna Kraljeve garde na Topčideru, štab Žandarmerije, aerodrom u Zemunu, Narodno pozorište i stambene zgrade na Terazijama i na Slaviji, sklonište u porti Vaznesenjske crkve... U centru grada pogođen je tramvaj pun putnika. Namerno su gađani civilni ciljevi, pa je pola Dorćola uništeno.
Pogledajte u galeriji fotografije nastale posle bobmardovanja Beograda 6. aprila:
Malo je poznato da je u nacističkom bombardovanju Beograda 13. aprila gotovo uništena i Stara crkva Svetog Marka na Tašmajdanu, koja se nalazila pored današnje Crkve Svetog Marka, koja je jedan od simbola srpske prestonice, poznata kao beogradska Gračanica.
Grobljanska crkva
Crkva Svetog Marka je građena od 1931. do 1940. godine. Bila je to najveća pravoslavna crkva u predratnoj Jugoslaviji. Podignuta je prema planovima arhitekata Petra i Branka Krstića, oblikovana u duhu arhitekture srpsko-vizantijskog stila, a po opštem graditeljskom rešenju, formama i polihromiji fasada projektovana je po uzoru na crkvu manastira Gračanica na Kosovu i Metohiji.
Crkva Svetog apostola i jevanđeliste Marka uzdiže se sa platoa na severozapadnom kraju Tašmajdanskog parka. Na svega nekoliko metara od nje nekada je postojala Stara crkva Svetog Marka, poznata i kao grobljanska Kapela Svetog Marka iz doba kneza Miloša Obrenovića, izgrađena 1835. na temeljima još starije palilulske crkve, ispred koje je 1830. godine pročitan hatišerif turskog sultana o nezavisnosti i kneževskom ustrojstvu Srbije. Nekada se na prostoru današnjeg Tašmajdana nalazilo groblje, poznatije kao Staro groblje, koje je 1888. godine izmešteno na lokaciju današnjeg Novog groblja.
Pogledajte u galeriji fotografije Crkve Svetog Marka:
"Jedno zdravlja radi, a drugo dobra poretka radi, preporučujem vam da odmah jednu kapelu u groblju Beograda sazidati date", navodi se u svečanoj povelji Mahmuda II, pročitanoj na humci pored groblja na Tašmajdanu, gde je sahranjivanje počelo 1836, posle izgradnje crkve.
Ktitor zdanja bio je ortak u trgovini kneza Miloša, Lazar Panča, rodom iz Stare Srbije, današnje Severne Makedonije, koji je umro 1831. Knezu je ostavio svoje imanje sa amanetom da tu, na Paliluli, podigne crkvu za njegovu dušu, što je Miloš i uradio. Sa severne strane postavio je "zapisnu ploču o ktitorstvu Pančinom".
Stara crkva Svetog Marka bila je pravougaona jednobrodna građevina spoljne površine 11,5 x 21 metar, a unutrašnje 7,75 x 17,50 metara, sa malom pripratom, bez kupole i tornja. Radovima je rukovodio Hadži-Nikola Živković iz Vodena (1792-1870), prvi veliki graditelj u obnovljenoj Srbiji, i njegovi majstori Janja i Nikola.
U hramu je 1838. godine sahranjen knez Milan Obrenović, najstariji Milošev sin, i to "desno od zapadnih vrata njenih, i prah pokojnog vladike šabačkog Gavrila (Popovića) koji leži levo od zapadnih vrata u samoj crkvi". Posle krvavog Majskog prevrata 1903. ovde su sahranjeni i kralj Aleksandar i kraljica Draga. Ubrzo nakon što su ubijeni u atentatu, njihovi posmrtni ostaci pod okriljem noći tajno sahranjeni. Neverovatno je to da nije Srbija pofigla spomenik ubijenom kraljevskom paru, već austrougarske vlasti 1917. godine tokom okupacije Beograda u Prvom svetskom ratu.
Drugi svetski rat
Tokom Aprilskog rata, koji je trajao od 6. do 17. aprila 1941, kada je Nemačka napala Jugoslaviju i bombardovala Beograd, na Cveti 13. aprila 1941. i stara Crkva Svetog Marka nestala je u plamenu. Spašen je samo ikonostas.
U međuvremenu je osveštana novoizgrađena Crkva Svetog Marka, na samo desetak metara dalje. Ostaci stare su potpuno uklonjeni tokom 1942. godine, a temelji zatrpani. Tako je nestao jedan od najstarijih beogradskih hramova koji je preživeo i bombardovanje Turaka 1862. godine.
Pogledajte u galeriji fotografije stare Crkve Svetog Marka pre i posle bombardovanja:
Nakon što je doneta odluka da se stara crkva Svetog Marka sruši, beogradska vlast je, usred rata, imala zadatak da premesti posmrtne ostatke kraljevskog para Obrenović iz ove crkve, ali i još nekoliko njihovih preminulih srodnika, kao i nekoliko episkopa i mitropolita koji su decenijama počivali u ovom hramu, u kriptu nove Crkve Svetog Marka, gde i danas počivaju.
U vreme posleratne, komunističke vlasti nije obeleženo čak ni mesto gde se nekad nalazio. Ubrzo je, izgradnjom Tašmajdanskog parka, zaboravljena i lokacija. Tek 2014. godine, posle više od sedam decenija, nakon sondiranja terena laserskim snimanjem otkriveni su podzemni ostaci crkve i zvonika, neposredno uz južni zid današnje.
Bonus video: